اکثر مطالعات سیاسی انجام شده درباره اوضاع کنونی ایران نشانگر این مساله است که رژیم جمهوری اسلامی ایران در مسیر فروپاشی است. جالب اینجاست که این نگاه، با افزایش آگاهی نبخگان و روشنفکران ایرانی همراه بوده است. چراکه، آنها به این نتیحه رسده اند که رژیم جمهوری اسلامی، تمامی سطوح جامعه ایران اعم از اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و همچنین روابط دیپلماتیک این کشور با جامعه جهانی را فلج و به بن بست رسانده است.

در این بین، از شواهدی که مساله تغییر رژیم ایران را از درون این کشور تقویت می کند، همانا تحریمهای جدید آمریکا است که به نظر می رسد گزینه نظامی را به تعویق انداخته است. تا مساله فروپاشی از درون به مراحل پایانی خود نزدیک شود. این موضوع از یک سو هزینه ها را به حد اقل می رساند و از سوی دیگر، منطقه خاورمیانه تحمل بحرانهای بیشتری را ندارد. چراکه اوضاع این منطقه بسیار پیچده شده است. البته، نباید نقش احتمالی نیروهای سیاسی جغرافیای سیاسی ایران را در تغییر رژیم نادیده گرفت چراکه آنها منتظر فرصت هستند و در واقع، فعالیتهای آنها تنها در راستای افشای فساد اقتصادی مقامات جمهوری اسلامی و هزینه های هنگفت رژیم در جنگهای آن در منطقه خلاصه نمی شود و نیروهای سیاسی و قومی ایران به شدت به دنبال تغییر کلی رژیم جمهوری اسلامی هستند تا از این رو ملتهای ایران را از این بدبختی نجات دهند.

پیش بینی ها برای سال ۲۰۱۹، نشان داده که این سال برای رژیم جمهوری اسلامی بسیاری سخت و رژیم تهران تمامی روشهای فریبکارانه که از آنها برای دور زدن تحریمها و کاهش تاثیرات آنها بر اقتصاد ایران استفاده می کرد، برای جامعه جهانی آشکار شده است. حال، اگر در سال گذشته شاهد اعتراضات مردمی در بیش از ۱۰۰ شهر بوده ایم پس یقینا دامنه اعتراضات در ایران در سال ۲۰۱۹ گسترش خواهد یافت و شامل همه طبقات اجتماعی جغرافیای سیاسی ایران به ویژه طبقات محروم که وضعیت معیشتی وخیمی دارند، خواهیم بود.

در همین راستا، نخبگان اپوزیسیون در داخل ایران متقدند که رژیم جمهوری اسلامی تحمل فشارهای مکرر و بحرانهای اقتصادی شدید که تحریمهای نفتی به کشور وارد خواهد کرد را ندارد و پس از به پایان رسیدن مهلت داده شده به کشورهایی که از ایران نفت خرید می کنند یقینا رژیم جمهوری اسلامی با بحران سختی روبرو خواهد شد چراکه این کشورها قرار است نفت خود را از جای دیگری تامین کنند.

رژیم ایران تلاش دارد تا وانمود کند می تواند نفت خود را در بازارهای بین المللی با دور زدن تحریمها به فروش برساند که در واقع توهمی بیش نیست. چراکه، اینگونه روشها ضمانت ندارد و به دلیل نظارت جامعه جهانی به نظر می رسد که نظام جمهوری اسلامی در فروش نفت ناکام خواهد ماند. گفتنی است که پیشتر ایران در دور زدن تحریمها موفقیتهایی داشته است ولی تحریمهای کنونی بسیار شدید است و به مرحله ای رسیده که اقتصاد ایران در حال فلج شدن است. لازم به ذکر است که تحریمهای آمریکا پول ایران و بازار ارز خارجی را مورد هدف قرار داده که این مساله برای رژیم جمهوری اسلامی بسیار گران تمام شده است. این شرایط خشم و نارضایتی داخلی را به همراه خواهد داشت که یقینا اپوزیسیون و مخالفان جمهوری اسلامی از این فرصت برای تغییر اوضاع سیاسی کشور استفاده خواهند کرد.

اما پیشرفتی که برای ناظران امور سیاسی ایران مورد توجه قرار گرفته و احتمالا به فروپاشی رژیم جمهوری اسلامی از درون کمک خواهد کرد، افزایش سقف جرات معترضان به رژیم تهران است. کما اینکه، مطالبات اپوزیسیون و مخالفان جمهوری اسلامی به مرحله جدیده رسیده و آنها رهبر ایران را نیز مورد انتقاد قرار داده اند. گفتنی است که مقام رهبری در ایران از مقدسات است که پیشتر کسی جرات نمی کرد رهبر جمهوری اسلامی را مورد انتقاد قرار دهد یا به این پست تعرض کند. لیکن، امروز بسیاری از روشنفکران و حتا روزنامه ها نیز این تابو را شکسته و سیاستهای رژیم را به انتقاده برده که این مساله یقینا قداست رژیم را زیر سؤال برده است.

گفتمان رسانه ها و نخبگان مخالف رژیم جمهوری اسلامی راه را برای انتقاد و برسی ارزشهای سنتی را هموار کرد و تابوی مقدسات و محرمات را نیز شکست. این گفتمان جنگهای خارجی رژیم چه در دهه های گذشته و چه در سالهای اخیر مورد بررسی و انتقاد قرار داده است. در این گفتمان خواسته شده تا دخالتهای مذهبی جمهوری اسلامی در کشورهای منطقه که هزینه های هنگفتی برای مردم ایران داشته، متوقف شود. کما اینکه، بسیاری از نخبگان ایران از خطرات احتمالی تحریمهای آمریکا و تاثیرات وخیم آن بر اقتصاد کشور هشدار داده و آنها به شدت مساله بی تاثیر بودن تحریمهای آمریکا بر اقتصاد ایران را به باد تمسخر برده اند.

جالب توجه اینجاست که رژیم جمهوری اسلامی برای کاهش اثرات تحریمها جز ادعای توانایی این رژیم برای پشت سرگذاشتن تحریمها هیچ رویکردی اراسه نداده است. البته، این مساله در حالی است که واقعیتهای اقتصادی و معیشتی در وخیم ترین شرایط آن قرار دارد و شهروندان ایرانی اعتماد خود را نسبت به رژیم ایران از دست داده اند.

رژیم جمهوری اسلامی برای توجیه جنگهای منطقه ای و دخالتهای خارجی سپاه پاسداران معمولا از آن به عنوان حمایت از مستضعفان یاد می کند. البته، این در حالی است که شمار فقرا در ایران افزایش روزافزون دارد.

با این وجود، با در نظر گرفتن بحرانهای سال گذشته که گریبانگیر رژیم جمهوری اسلامی شده است به نظر می رسد که سال ۲۰۱۹ مخالفان این رژیم دوچندان خواهند شده و سال بسیار سختی برای رژیم تهران خواهد بود.

در گذشته معمولا اصلاح طلبان نفش اپوزیسیون را ایفا می کردند و مردم را بین خود و اصولگرایان تقسیم می کردند و این مساله بیشتر در انتخابات مشاهده می شود. لیکن، اصلاح طلبان و اصولگرایان هیچ وقت از خطوط قرمز و ارشهای رژیم جمهوری اسلامی عبور نمی کردند. اما اخیرا بسیاری از شخصیتها سیاسی مستقل وارد جناح اصلاح طلب شده یا اینکه از بطن این جناح شخصیتهای منتقد و مخالف سیاستهای رژیم به جامعه معرفی شده اند. این شخصیتها امروز در جامعه ایران شناخته شده هستند و حتا انتقاد آنها از رژیم در بسیاری از مواقع قوی تر از انتقادات اپوزسیون خارج از ایران است.

در واقع، سیاستهای ناحکیمانه رژیم ایران منجر به خشم و نارضایتی اتحادیه اوروپا شده است. گفتنی است که اتحادیه اوروپا از توافق هسته ای خارج نشده است و همچنان به استمرار آن اعتقاد دارد ولی اخیرا به شدت از برنامه موشکی بحث برانگیز جمهوری اسلامی ایران خشمگین شده و ناراضی است. علاوه برآن، عملیات تروریستی نیروی اطلاعات جمهوری اسلامی در برخی از کشورهای اوروپایی و همچنین عملیات جاسوسی ایران در کشورهای اوروپایی نقض آشکار توافقات دیپلماتیک است که اخراج سفیر جمهوری اسلامی ایران از کشور آلبانی در همین راستا بوده است.

مركز مطالعات وتحقيقات المزماة

17 ژانویه 2019